МРНТИ 10.47.01
УДК 347.157.1
Отеуова Акжамал Кадыржановна — Батыс Қазақстан инновациялық-технологиялық университетінің салалық технологиялар институтының «Құқық» кафедрасының аға оқытушысы, заң ғылымдарының магистрі (Қазақстан Республикасы, Орал қ.)
КӘМЕЛЕТ ЖАСҚА ТОЛМАҒАНДАРДЫҢ ҚҰҚЫҒЫ
Түйін. Бұл мақалада кәмелет жасқа толмағандардың құқықтарын қорғаудың маңыздылығы, негізгі құқық түрлері, халықаралық және ұлттық заңнамалық негіздер, сондай-ақ балалардың құқығын қамтамасыз ететін ұйымдар мен мекемелер туралы баяндалады. Мақалада бала құқықтарын қорғаудың заңдық және қоғамдық тетіктері жан-жақты талданып, олардың қоғамдағы рөлі мен маңызы көрсетілген.
Сонымен қатар, кәмелет жасқа толмаған балалардың құқықтарын қорғауға байланысты мәселелер жан-жақты қарастырылған. Зерттеу барысында Қазақстан Республикасының Конституциясы, «Баланың құқықтары туралы» заң және БҰҰ-ның «Бала құқықтары туралы конвенциясы» сияқты негізгі нормативтік құжаттарға сүйенілді. Автор кәмелетке толмағандардың өмір сүру, білім алу, отбасында тәрбие көру, медициналық көмек алу, зорлық-зомбылықтан қорғану және өз пікірін еркін білдіру сияқты құқықтарын нақты мысалдармен ашады. Сонымен қатар, қазіргі қоғамда балалардың құқықтары қандай деңгейде қорғалып жатқанына талдау жасалып, кездесетін негізгі мәселелер мен оларды шешу жолдары ұсынылады.
Мақаланың ғылыми жаңалығы – құқықтық қорғау тетіктерін нақты жүйелеу және тиімді механизмдерді ұсыну.
Қазақстан Республикасының заңнамалық актілері мен халықаралық құжаттар негізінде балалардың негізгі құқықтары сипатталып, олардың сақталу деңгейі мен қорғалуы талданады.
Түйінді сөздер: құқық, заң, білім алу құқығы, қамқорлық, медициналық көмек, әлеуметтік қолдау, қауіпсіз өмір, бала.
Отеуова Акжамал Кадыржановна — старший преподаватель кафедры «Право» Института отраслевых технологий Западно-Казахстанского инновационно-технологического университета, магистр юридических наук (Республика Казахстан, г. Уральск)
Аннотация. В данной статье рассматривается важность защиты прав несовершеннолетних, основные виды прав, международные и национальные правовые основы, а также организации и учреждения, обеспечивающие защиту прав детей. В статье всесторонне анализируются правовые и общественные механизмы защиты прав ребёнка, их роль и значение в обществе. Кроме того, подробно рассматриваются вопросы, связанные с защитой прав несовершеннолетних детей. В ходе исследования использовались такие ключевые нормативные документы, как Конституция Республики Казахстан, Закон «О правах ребенка» и Конвенция ООН о правах ребенка. Автор раскрывает такие права несовершеннолетних, как право на жизнь, образование, семейное воспитание, медицинскую помощь, защиту от насилия и свободу выражения мнения на основе конкретных примеров. Также проводится анализ уровня защиты прав детей в современном обществе, выделяются основные проблемы и предлагаются пути их решения.
Научная новизна статьи заключается в систематизации механизмов правовой защиты и предложении эффективных подходов. На основе законодательных актов Республики Казахстан и международных документов описываются основные права детей и анализируется уровень их соблюдения и защиты.
Ключевые слова: право, закон, право на образование, забота, медицинская помощь, социальная поддержка, безопасная жизнь, ребенок.
Akjamal Kadyrzhanovna Oteuova — senior lecturer at the department of law Institute of Industrial Technologies West Kazakhstan University of Innovation and Technology, master of law (Republic of Kazakhstan, Uralsk)
Annotation. This article discusses the importance of protecting the rights of minors, the main types of rights, international and national legal frameworks, as well as organizations and institutions that ensure the protection of children’s rights. The article provides a comprehensive analysis of legal and social mechanisms for protecting child rights, emphasizing their role and significance in society.
Furthermore, it thoroughly examines the issues related to the protection of minors’ rights. The study relies on key normative documents such as the Constitution of the Republic of Kazakhstan, the Law “On the Rights of the Child,” and the UN Convention on the Rights of the Child. The authors highlight minors’ rights to life, education, family upbringing, medical care, protection from violence, and freedom of expression with specific examples.
The article also analyzes the current state of children’s rights protection in society, identifies major problems, and offers possible solutions. The scientific novelty lies in the systematic classification of legal protection mechanisms and the proposal of effective approaches. Based on Kazakhstan’s legislative acts and international documents, the main rights of children are described and the level of their enforcement and protection is assessed.
Key words: right, law, right to education, care, medical care, social support, safe life, child.
Кіріспе. Кәмелет жасқа толмағандар — қоғамның ең осал және ерекше қорғанды талап ететін мүшелері. Олар өз құқықтарын толық түсініп, қорғай алмайтындықтан, оларға қатысты заңнамалық және әлеуметтік қорғау тетіктері айрықша маңызға ие. Қазақстан Республикасының Конституциясы мен халықаралық құқықтық актілер кәмелетке толмағандардың құқықтарын қорғауды басты басымдықтардың бірі ретінде қарастырады[i]. Бұл мақалада кәмелет жасқа толмағандардың негізгі құқықтары, оларды қорғаудың құқықтық механизмдері мен қазіргі қоғамдағы өзекті мәселелері қарастырылады.
Кез келген қоғамның болашағы — оның жастары. Сондықтан балалар мен жасөспірімдердің құқықтарын қорғау — мемлекет үшін аса маңызды міндеттердің бірі. Кәмелет жасқа толмағандар — бұл 18 жасқа дейінгі тұлғалар. Олар өздерінің жасы мен өмірлік тәжірибесінің аздығына байланысты ерекше қорғауды қажет етеді. Осыған орай, халықаралық және ұлттық деңгейде балалардың құқықтарын қорғауға бағытталған заңдар мен келісімдер қабылданған.
1989 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясы Балалар құқықтары туралы конвенцияны қабылдады. Бұл құжатта әр баланың өмір сүруге, білім алуға, денсаулық сақтауға, отбасында өсуге, пікір айтуға және қатыгездіктен қорғалуға құқығы бары анық жазылған. Қазақстан Республикасы бұл Конвенцияға 1994 жылы қосылып, оны ратификациялады. Содан бері еліміз балалар құқығын қорғау бағытында түрлі заңдар мен бағдарламаларды жүзеге асырып келеді.
Қазақстан Республикасының Конституциясы, Балалар құқықтары туралы Заңы, Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы Кодексі, Білім туралы Заңы, Кәмелетке толмағандар істері жөніндегі комиссиялар туралы ережелері сияқты нормативтік актілер балалардың құқығын жан-жақты қорғауға бағытталған.
Материалдар мен әдістер. Мақала жазу барысында келесі материалдар мен әдістер пайдаланылды:
- Қазақстан Республикасының Конституциясы, «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексі, «Білім туралы» және «Баланың құқықтары туралы» заңдары;
- БҰҰ-ның 1989 жылғы «Бала құқықтары туралы конвенциясы»;
- статистикалық деректер, ғылыми зерттеулер және БАҚ материалдары;
- салыстырмалы құқықтық талдау, жүйелі және аналитикалық әдістер.
Бұл әдістер құқықтық нормаларды салыстыра отырып, кәмелетке толмағандардың құқықтарының қорғалу деңгейін объективті бағалауға мүмкіндік берді.
Нәтижелер. Зерттеу нәтижесінде кәмелет жасқа толмағандардың келесі негізгі құқықтары анықталды:
- Өмір сүру және даму құқығы — әрбір балаға қауіпсіз ортада өсіп-жетілуге жағдай жасалуы тиіс.
- Білім алу құқығы — тегін орта білім алу міндетті болып табылады.
- Медицина көмегін алу құқығы — денсаулық сақтау мекемелерінен уақытылы көмек алу мүмкіндігі.
- Отбасыда өмір сүру құқығы — ата-ана қамқорлығын көру, отбасы құндылықтарын сақтау.
- Күш қолдану мен қанаудан қорғану құқығы — балаларға қатысты зорлық-зомбылыққа, еңбек пен жыныстық қанауға тыйым салынады.
- Өз пікірін білдіру құқығы — баланың жасына және жетілу деңгейіне қарай қоғамдағы маңызды мәселелерге пікір білдіру мүмкіндігі қарастырылған.
Сондай-ақ, Қазақстанда арнайы құрылған мекемелер мен ұйымдар (Бала құқықтары жөніндегі уәкіл, бала омбудсмені) кәмелет жасқа толмағандарды қорғауға бағытталған іс-шаралар жүргізіп келеді.
Талқылау. Кәмелетке толмағандардың құқықтарын қорғау саласында бірқатар оң нәтижелер болғанымен, шешімін таппаған мәселелер де бар. Атап айтқанда:
- зорлық-зомбылықтың алдын алу тетіктерінің әлсіздігі;
- ата-ана бақылауының жеткіліксіздігі салдарынан құқық бұзушылық пен қадағалаусыздық деңгейі жоғары;
- ауылдық жерлердегі инфрақұрылым тапшылығы мен ақпаратқа қолжетімділіктің төмендігі;
- балалардың өз құқықтарын білмеуі, құқықтық сауаттылықтың төмендігі.
Бұл мәселелерді шешу үшін тек қана құқықтық тетік емес, қоғамның, мектеп пен отбасылардың бірлесе әрекет етуі маңызды. Балалар мен жасөспірімдерге құқықтық тәрбие беру, оларға қатысты зорлық пен қанауға жол бермеу, қауіпсіз орта құру — мемлекет пен азаматтық қоғамның ортақ міндеті болып табылады.
Кәмелетке толмағандардың негізгі құқықтарына мыналар жатады:
- өмір сүру және дамуға құқығы;
- аты-жөні, ұлты, азаматтығы болуға құқығы;
- білім алу құқығы;
- денсаулығын сақтауға және медициналық көмек алуға құқығы;
- ойын және демалыс құқығы;
- өз пікірін білдіру және естірту құқығы;
- қатыгездік пен қорлықтан қорғалу құқығы;
- отбасында өмір сүруге және ата-анасымен қарым-қатынас жасауға құқығы.
Өкінішке орай, кейде балалар өз құқықтарын білмегендіктен немесе ересектердің тарапынан болған қысымнан жапа шегіп жатады. Мұндай жағдайда оларды қорғау — ата-аналар, мұғалімдер, құқық қорғау органдары мен арнайы ұйымдардың міндеті. Қазақстанда бұл бағытта кәмелетке толмағандар істері жөніндегі инспекциялар, қорғаншылық және қамқоршылық органдары, балалар омбудсмені және түрлі үкіметтік емес ұйымдар жұмыс істейді.
Кәмелетке толмағандардың құқықтарын қорғау — бұл тек заңгерлердің немесе мемлекеттің ғана емес, барша қоғамның, әрбір ересек адамның міндеті. Баланың бақытты балалық шағы мен қауіпсіз ортада өсуі — оның жарқын болашағының кепілі. Сондықтан әр бала өз құқығын біліп, оны қорғау жолында сенімді болуға тиіс.
Бала — қоғамның ең нәзік те, ең қымбат бөлігі. Әрбір бала — болашақтың иесі, мемлекетіміздің ертеңгі тірегі. Сондықтан да кәмелет жасқа толмағандардың құқықтарын қорғау — кез келген өркениетті ел үшін маңызды міндет. Бұл құқықтар балаға толыққанды дамуға, қорғануға және өз ойын еркін білдіруге мүмкіндік береді. Әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде Қазақстанда да балалардың құқықтары заңмен қорғалған.
Кәмелет жасқа толмағандардың құқықтары — бұл олардың тұлғалық дамуына, бақытты балалық шақ кешуіне жағдай жасайтын заңды кепілдіктер жиынтығы. Ең басты құқықтардың бірі – өмір сүру және дамуға құқығы. Бұл құқық әрбір балаға қауіпсіз ортада, денсаулығы мен рухани дамуын қамтамасыз ететін жағдайда өмір сүруге мүмкіндік береді.
Бұдан бөлек, білім алу құқығы — баланың тұлғалық қалыптасуының негізі. Мемлекет әрбір балаға сапалы әрі қолжетімді білім беруге міндетті. Мектеп — тек білім беретін орын емес, сонымен бірге баланың әлеуметтік және азаматтық қасиеттерін дамытатын орта.
Сондай-ақ, балада өз ойын білдіру құқығы бар. Бұл құқық балаға қоғамда өз пікірін ашық айтуға, тыңдалуға мүмкіндік береді. Осы арқылы олар өздерінің құндылығын сезініп, белсенді азамат ретінде қалыптасады.
Денсаулықты сақтау және медициналық көмек алу құқығы — кәмелетке толмағандар үшін өте маңызды. Әр бала тегін медициналық көмекке қол жеткізе алуы тиіс. Ата-аналар мен мемлекет баланың дұрыс тамақтануы мен салауатты өмір салтын ұстануына жағдай жасауы қажет.
Балалар қатыгездік пен зорлық-зомбылықтан қорғалуға құқылы. Өкінішке орай, кей жағдайда балаларға физикалық, моральдық немесе психологиялық қысым көрсетілетіні жасырын емес. Мұндай жағдайларда мемлекет пен қоғам балалардың құқығын қорғау үшін тез арада әрекет етуі керек.
Кәмелет жасқа толмағандардың құқықтарын қорғау — бұл тек заңмен жазылған міндет емес, бұл — әрбір ересектің адамгершілік борышы. Балалар — біздің болашағымыз, сондықтан олардың құқығын сақтау арқылы біз өзіміздің де келешегімізді қамтамасыз етеміз. Әр бала бақытты, қауіпсіз және тең құқықты өмір сүруге лайық. Олар өз құқықтарын біліп, өздеріне сенімді болуға тиіс. Себебі құқықты білу — оны қорғаудың алғашқы қадамы.
Бала — қоғамның ең нәзік те, ең қымбат бөлігі. Әрбір бала — болашақтың иесі, мемлекетіміздің ертеңгі тірегі. Сондықтан да кәмелет жасқа толмағандардың құқықтарын қорғау — кез келген өркениетті ел үшін маңызды міндет. Бұл құқықтар балаға толыққанды дамуға, қорғануға және өз ойын еркін білдіруге мүмкіндік береді. Әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде Қазақстанда да балалардың құқықтары заңмен қорғалған.
Кәмелет жасқа толмағандардың құқықтары — бұл олардың тұлғалық дамуына, бақытты балалық шақ кешуіне жағдай жасайтын заңды кепілдіктер жиынтығы. Ең басты құқықтардың бірі — өмір сүру және дамуға құқығы. Бұл құқық әрбір балаға қауіпсіз ортада, денсаулығы мен рухани дамуын қамтамасыз ететін жағдайда өмір сүруге мүмкіндік береді.
Бұдан бөлек, білім алу құқығы — баланың тұлғалық қалыптасуының негізі. Мемлекет әрбір балаға сапалы әрі қолжетімді білім беруге міндетті. Мектеп — тек білім беретін орын емес, сонымен бірге баланың әлеуметтік және азаматтық қасиеттерін дамытатын орта.
Сондай-ақ, балада өз ойын білдіру құқығы бар. Бұл құқық балаға қоғамда өз пікірін ашық айтуға, тыңдалуға мүмкіндік береді. Осы арқылы олар өздерінің құндылығын сезініп, белсенді азамат ретінде қалыптасады.
Денсаулықты сақтау және медициналық көмек алу құқығы — кәмелетке толмағандар үшін өте маңызды. Әр бала тегін медициналық көмекке қол жеткізе алуы тиіс. Ата-аналар мен мемлекет баланың дұрыс тамақтануы мен салауатты өмір салтын ұстануына жағдай жасауы қажет.
Балалар қатыгездік пен зорлық-зомбылықтан қорғалуға құқылы. Өкінішке орай, кей жағдайда балаларға физикалық, моральдық немесе психологиялық қысым көрсетілетіні жасырын емес. Мұндай жағдайларда мемлекет пен қоғам балалардың құқығын қорғау үшін тез арада әрекет етуі керек.
Кәмелет жасқа толмағандардың құқықтарын қорғау — бұл тек заңмен жазылған міндет емес, бұл — әрбір ересектің адамгершілік борышы. Балалар — біздің болашағымыз, сондықтан олардың құқығын сақтау арқылы біз өзіміздің де келешегімізді қамтамасыз етеміз. Әр бала бақытты, қауіпсіз және тең құқықты өмір сүруге лайық. Олар өз құқықтарын біліп, өздеріне сенімді болуға тиіс. Себебі құқықты білу — оны қорғаудың алғашқы қадамы.
1 кесте
Кәмелет жасқа толмағандардың негізгі құқықтары
| № | Құқық түрі | Мазмұны |
| 1 | Өмір сүру құқығы | Әрбір бала өмір сүруге және дамуға құқылы. |
| 2 | Аты-жөні, азаматтығы болу құқығы | Тууы туралы куәлік, жеке басын растайтын құжаттарға ие болу. |
| 3 | Білім алу құқығы | Мемлекеттік мектептерде тегін білім алу мүмкіндігі. |
| 4 | Денсаулық сақтау құқығы | Медициналық көмек алу, аурудан қорғану, дұрыс тамақтану. |
| 5 | Қатыгездіктен қорғалу құқығы | Қорлық, жәбірлеу, еңбек пен зомбылықтан қорғалу. |
| 6 | Демалыс және ойын құқығы | Еркін ойнау, демалу, шығармашылықпен айналысу. |
| 7 | Пікір айту және ақпарат алу құқығы | Өз ойын ашық айтуға, БАҚ арқылы ақпарат алуға құқылы. |
| 8 | Отбасыда өмір сүру құқығы | Ата-анасымен тұру, егер мүмкін болмаса, қамқорлыққа алыну құқығы. |
Қазіргі заманда балалардың құқықтарын қорғау — жаһандық маңызға ие мәселе. Кәмелет жасқа толмағандардың мүддесі мен қауіпсіздігін қорғау үшін әлем елдері заңдық негіздерге сүйене отырып, тиімді жүйелер қалыптастырып келеді. Бұл салада халықаралық құжаттар мен әр мемлекеттің ұлттық заңнамалары ерекше рөл атқарады. Қазақстан да бұл үдеріске белсенді қатысып, балалардың құқықтарын қамтамасыз етуде маңызды қадамдар жасауда.
Балалардың құқықтарын қорғаудың негізі — Біріккен Ұлттар Ұйымының Балалар құқықтары туралы конвенциясы. Бұл құжат 1989 жылы қабылданып, қазіргі таңда әлемнің көптеген елдері оны ратификациялаған. Конвенцияда әр баланың өмір сүру, білім алу, дамуға және қатыгездіктен қорғануға толық құқығы бар екені анық көрсетілген. Қазақстан бұл Конвенцияға 1994 жылы қосылып, соның негізінде ұлттық заңнамаларын жетілдіре бастады.
Мемлекет ішінде балалардың құқықтарын қорғау мақсатында бірқатар маңызды заңдар қабылданды. Солардың бірі — Қазақстан Республикасының Конституциясы. Конституцияда әрбір азаматтың, соның ішінде баланың да құқықтары мен бостандықтары бекітілген. Бұл — еліміздің негізгі құқықтық құжаты.
Сонымен қатар, «Балалар құқықтары туралы» ҚР Заңы балалардың құқықтарын нақтылап, оларға мемлекеттік кепілдіктерді бекітеді. Бұл заңда балаға көрсетілетін қамқорлық, білім, медициналық көмек, әлеуметтік қолдау сынды аспектілер қамтылған.
«Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексі ата-ана мен бала арасындағы құқықтық қатынастарды реттейді. Бұл құжат бойынша ата-аналар баланың тәрбиесіне, денсаулығына және қауіпсіздігіне жауапты[ii].
Ал «Білім туралы» Заң — әрбір баланың сапалы, тегін және қолжетімді білім алуына мүмкіндік береді. Бұл заң оқушылардың білім алу құқығын ғана емес, сонымен қатар мектептегі қауіпсіздік пен психологиялық қолдауға да ерекше мән береді.
Мұнымен қатар, «Денсаулық сақтау туралы» Кодекс балалардың денсаулығын сақтау, медициналық көмек көрсету мен алдын алу шараларын заң жүзінде реттейді.
Кәмелетке толмағандардың құқықтарын сақтау мен қорғау — қоғамның өркениеттілігінің көрсеткіші. Халықаралық және ұлттық заңнамалардың өзара байланысы балалардың қауіпсіз, салауатты және бақытты өмір сүруіне негіз болады. Қазақстан бұл бағытта маңызды заңдарды қабылдап, БҰҰ-ның Конвенциясына сай балалардың мүддесін қорғауға күш салып келеді. Ең бастысы — осы құқықтық негіздерді іске асырып, әр баланың өмірінде оның шынайы жүзеге асуына жағдай жасау.
2 кесте
Халықаралық және ұлттық деңгейдегі құқықтық негіздер
| № | Құжат атауы | Қамтитын саласы |
| 1 | БҰҰ Балалар құқықтары туралы конвенциясы | Баланың жалпы құқықтары мен еркіндіктері |
| 2 | ҚР Конституциясы | Азаматтық және жеке құқықтардың негізі |
| 3 | ҚР «Балалар құқықтары туралы» Заңы | Баланың жан-жақты дамуына жағдай жасау |
| 4 | ҚР «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодекс | Отбасы, ата-ана мен бала арасындағы құқықтық қатынастар |
| 5 | ҚР «Білім туралы» Заңы | Баланың сапалы білім алуға құқығы |
| 6 | ҚР «Денсаулық сақтау туралы» Кодексі | Медициналық көмек көрсету ережелері |
Балалардың құқықтарын қорғау — мемлекет пен қоғамның басты міндеттерінің бірі. Себебі бала — қорғансыз әрі қолдауға мұқтаж тұлға. Сол себепті әлемде және елімізде кәмелетке толмағандарды қорғауға бағытталған арнайы ұйымдар мен мекемелер жұмыс істейді. Бұл құрылымдар балалардың құқығын қорғап қана қоймай, олардың қауіпсіздігі мен дамуына жағдай жасайды.
Балалардың құқықтарын қорғау саласында ең алдымен халықаралық ұйымдар атқарар рөлі зор. БҰҰ Балалар Қоры — ЮНИСЕФ әлем бойынша балалардың өмір сүру, білім алу, медициналық көмекке қол жеткізу және зорлық-зомбылықтан қорғану құқықтарын қамтамасыз етумен айналысады. ЮНИСЕФ Қазақстанда да көптеген жобаларды жүзеге асырып, балалық шақтың қауіпсіз және бақытты болуына өз үлесін қосып келеді.
Елімізде балалардың құқықтарын қорғау мақсатында бірнеше мемлекеттік және қоғамдық мекемелер жұмыс істейді. Солардың бірі — Балалар омбудсмені немесе Балалар құқықтары жөніндегі уәкіл. Бұл лауазым иесі балалардың құқықтарының бұзылуын бақылап, оларға қатысты әділетсіздікке араласуға құқылы. Ол балалардың шағымдарын қарап, қажетті органдарға ұсыныс береді.
Сонымен қатар, Қамқоршылық және қорғаншылық органдары ата-анасыз қалған, немесе ата-ана қамқорлығынсыз қалған балаларға қамқорлық жасап, олардың құқықтарын қорғайды. Бұл мекемелер бала асырап алу, қамқорлыққа алу, әлеуметтік қолдау көрсету секілді маңызды жұмыстармен айналысады.
Кәмелетке толмағандар істері жөніндегі комиссиялар да балалармен жұмыс істейтін маңызды құрылымдардың бірі. Олар құқықбұзушылықтың алдын алу, қиын жағдайдағы балаларға көмек көрсету және тәрбиелік шаралар ұйымдастыру бағытында жұмыс істейді.
Одан бөлек, елімізде үкіметтік емес ұйымдар (ҮЕҰ) да белсенді жұмыс атқарады. Бұл ұйымдар балаларға психологиялық, әлеуметтік, құқықтық көмек көрсетіп, олардың даусын естіртуді мақсат етеді. Осындай ұйымдардың арқасында көптеген бала өз құқықтарын біліп, әділеттілікке қол жеткізіп жүр[iii].
Балалардың құқықтарын қорғау ұйымдары — бала өмірінің күзетшісі. Бұл мекемелер мен құрылымдар балаға тек заң тұрғысынан ғана емес, рухани, әлеуметтік тұрғыдан да қолдау көрсетеді. Бала — кішкентай болса да, үлкен құқығы бар азамат. Сондықтан оны қорғау — әрбіріміздің міндетіміз. Осындай ұйымдардың жүйелі жұмысы арқасында балалар өздерін қауіпсіз, бағалы және қамқорлықта сезінеді. Бұл — ел болашағы үшін аса маңызды кепіл.
3 кесте
Балалардың құқығын қорғау ұйымдары мен мекемелері
| № | Ұйым/Мекеме атауы | Мақсаты мен міндеті |
| 1 | Балалар омбудсмені | Балалардың құқықтарын бақылау және қорғау |
| 2 | Қамқоршылық және қорғаншылық органдары | Балаларға заңды өкіл тағайындау, құқықтық көмек көрсету |
| 3 | Кәмелетке толмағандар істері жөніндегі комиссиялар | Балалар құқықбұзушылығын алдын алу, тәрбиелік шаралар қабылдау |
| 4 | Білім беру ұйымдары (мектеп, колледж) | Біліммен қатар құқықтық тәрбие беру |
| 5 | ҮЕҰ (үкіметтік емес ұйымдар) | Балаларға психологиялық, әлеуметтік көмек көрсету |
Кәмелет жасқа толмағандардың құқықтарын қорғау — тек заңда көрсетілген міндет емес, бұл — қоғамның адами келбетін көрсететін басты құндылықтардың бірі. Баланың қауіпсіз өмір сүруі, сапалы білім алуы, еркін ой айтуы мен қатыгездіктен қорғануы — олардың табиғи әрі заңмен бекітілген құқықтары. Бұл құқықтарды жүзеге асыруда халықаралық конвенциялар мен ұлттық заңдар, сондай-ақ арнайы мекемелер мен ұйымдар үлкен рөл атқарады.
Мемлекет, ата-ана және қоғам бірлесіп әрекет еткенде ғана әр бала өз құқықтарын толық сезініп, жарқын болашаққа сеніммен қадам баса алады. Баланы қорғау — болашақты қорғау деген сөз. Сондықтан да әрбір балаға қамқор болу — бәрімізге ортақ міндет.
Қорытынды. Кәмелет жасқа толмағандардың құқықтарын қорғау — ел болашағы үшін аса маңызды міндет. Қазіргі таңда мемлекет тарапынан бірқатар құқықтық және әлеуметтік шаралар жүзеге асырылып жатыр. Алайда бұл салада әлі де жетілдіруді қажет ететін тұстар бар. Балалардың құқықтық мәдениетін қалыптастыру, ата-аналардың жауапкершілігін арттыру, білім беру ұйымдары мен құқық қорғау органдарының өзара тиімді әрекетін қамтамасыз ету — басты бағыттар болуы тиіс. Болашақ ұрпақтың құқықтық мемлекетте өмір сүруі үшін бүгінгі күннен бастап кешенді және тұрақты жұмыс жүргізілуі қажет.
Әдебиеттер тізімі
- Қазақстан Республикасының Конституциясы 1995 жылы 30 тамызда республикалық референдумда қабылданды // https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K950001000_
- Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы: Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 26 желтоқсандағы № 518-ІV Кодексі // https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K1100000518
- Кудайбергенов М. Б. Права ребенка в казахстанском и международном праве: Учеб. пос. — Алматы: Данекер, 2001. — 238 с.
References
- Qazaqstan Respwblïkasınıñ Konstïtwcïyası 1995 jılı 30 tamızda respwblïkalıq referendwmda qabıldandı // https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K950001000_
- Neke (erli-zayıptılıq) jäne otbası twralı: Qazaqstan Respwblïkasınıñ 2011 jılğı 26 jeltoqsandağı № 518-IV Kodeksi // https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K1100000518
- Kudaybergenov M. B. Prava rebenka v kazakhstanskom i mezhdunarodnom prave: Ucheb. pos. — Almaty: Daneker, 2001. — 238 s.