Мир закона

МРНТИ 10.81.71

УДК 343.85

Қайыржанова Дина Қайыркелдіқызы — Қазақстан Республикасы Бас проку­ратурасының жанындағы Құқық қорғау органдары академиясының Ведомство­аралық ғылыми-зерттеу институтының жетекші ғылыми қызметкері, заң ғылымдарының магистрі (Қазақстан Республикасы, Косшы қ.);

Түсіп Төлеген Амантайұлы — Қазақстан Республикасы Бас прокуратура­сының жанындағы Құқық қорғау органдары академиясының Ведомствоаралық ғылыми-зерттеу институтының бас ғылыми қызметкері (Қазақстан Респуб­ликасы, Косшы қ.)

ОТАНДЫҚ ЖӘНЕ ШЕТЕЛДІК ТӘЖІРИБЕДЕ РЕЦИДИВТІҢ АЛДЫН АЛУДЫҢ ЗАҢНАМАЛЫҚ ТӘСІЛДЕРІ

Түйін. Қылмыстардың қайталануы — құқық бұзушының жеке ерекшеліктері не де, қылмыстық және қылмыстық-атқару жүйесінің институционалдық сипатта­ма­ла­рына да әсер ететін күрделі және көп қырлы құбылыс. Оның деңгейі мемле­кеттік қылмыстық саясат тиімділігінің маңызды көрсеткіші болып табылады, оның ішінде тергеу сапасы, сот шешімдерінің әділдіг і, жазаны орындау шарттары және тиімді қайта әлеуметтендіру тетіктерінің болуы (немесе болмауы). Қайталанатын қылмыс қоғамға жалпы қылмыстық жүктемені арттырып қана қоймайды, сонымен қатар азаматтардың сот төрелігі институттарына деген сеніміне нұқсан келтіреді және қауіпсіздікке қосымша қауіп төндіреді.

Қылмыстың жай-күйін, құрылымын және динамикасын зерттеу мыналарға мүм­кіндік береді: қайталанатын қылмысқа қарсы тұру бөлігінде елдегі қоғамдық қатынастардың даму бағыттарын анықтауға және ерекшеліктерін анықтауға. Сон­дай-ақ жиі қайталанатын қылмыстардың санатын белгілеу.

Қайталанатын қылмыстың анықтаушылары әлеуметтік-экономикалық фак­тор­лар да, органдар жүйесінің жұмысындағы кемшіліктер де болып табылады. Қай­талану деңгейін төмендету үшін сотталғандардың жұмысқа орналасуын жақ­сартуға, олардың мінез-құлқын бақылауды күшейтуге және ведомстволар арасын­да­ғы өзара іс-қимылдың тиімділігін арттыруға бағытталған кешенді шаралар қажет.

Түйінді сөздер: қылмыстың қайталануы, қылмыстың қайталануы, жазалау, жазаның қолданылуы, қайта әлеуметтену, пробация, профилактика, соттылық, пенитенциарлық жүйе.

Каиржанова Дина Каиркельдиновна — ведущий научный сотрудник Меж­ведомственного научно-исследовательского института Академии правоохрани­тельных органов при Генеральной прокуратре РК, магистр юридических наук (Республика Казахстан, г. Косшы);

Түсіп Төлеген Амантайұлы — главный научный сотрудник Межведомст­венного научно-исследовательского института Академии правоохранительных органов при Генеральной прокуратре РК (Республика Казахстан, г. Косшы)

ЗАКОНОДАТЕЛЬНЫЕ ПОДХОДЫ К ПРЕДУПРЕЖДЕНИЮ РЕЦИДИВА В ОТЕЧЕСТВЕННОЙ И ЗАРУБЕЖНОЙ ПРАКТИКЕ

Аннотация. Рецидив преступлений представляет собой сложное и многопла­но­вое явление, затрагивающее как индивидуальные особенности правонаруши­теля, так и институциональные характеристики уголовной и пенитенциарной сис­тем. Его уровень является важным индикатором эффективности государственной уголовной политики, включая качество расследования, справедливость судебных решений, условия исполнения наказания и наличие (либо отсутствие) действенных механизмов ресоциализации. Повторная преступность не только увеличивает об­щую криминальную нагрузку на общество, но и подрывает доверие граждан к ин­ститутам правосудия, создает дополнительную угрозу безопасности.

Изучение состояния, структуры и динамики преступности позволяет: опреде­лить направления развития общественных отношений в стране в части противо­действия повторной преступности и выявить особенности. Также установить кате­горию наиболее часто совершаемых повторных преступлений.

Детерминантами повторной преступности выступают как социально-эконо­ми­ческие факторы, так и недостатки в работе системы органов. Для снижения уров­ня рецидивов необходимы комплексные меры, направленные на улучшение трудоустройства осужденных, усиление контроля за их поведением и повышение эффективности взаимодействия между ведомствами.

Ключевые слова: рецедив преступности, повторная преступность, наказание, исполение наказания, ресоциализация, пробация, профилактика, судимость, пенитенциарная система.

Kairzhanova Dina Kairkeldinovna — Leading Researcher at the Interdepartmental Research Institute of the Academy of Law Enforcement Agencies under the Prosecutor General’s Office of the Republic of Kazakhstan, Master of Law (Republic of Kazakhstan, Kosshy);

Tusip Tolegen Amantaiuly — Chief Researcher at the Interdepartmental Research Institute of the Academy of Law Enforcement Agencies under the Prosecutor General’s Office of the Republic of Kazakhstan (Republic of Kazakhstan, Kosshy)

LEGISLATIVE APPROACHES TO PREVENTING RECURRENCE IN DOMESTIC AND FOREIGN PRACTICE

Annotation. The recurrence of crimes is a complex and multifaceted phenomenon, affecting both the individual characteristics of the offender and the institutional characteristics of the criminal and penitentiary systems. Its level is an important indicator of the effectiveness of state criminal policy, including the quality of the investigation, the fairness of court decisions, the conditions for the execution of punishment and the presence (or absence) of effective resocialization mechanisms. Repeated crime not only increases the overall criminal burden on society, but also undermines citizens’ trust in justice institutions and creates an additional security threat.

Studying the state, structure and dynamics of crime makes it possible to: determine the directions for the development of social relations in the country in terms of combating repeated crime and identify features. Also establish the category of the most frequently committed repeated crimes.

Determinants of re-crime are both socio-economic factors and shortcomings in the functioning of the organ system. To reduce the rate of relapses, comprehensive measures are needed to improve the employment of convicts, strengthen control over their behavior and increase the efficiency of interaction between departments

Keywords: crime relapse, re-crime, punishment, confession of punishment, resocialization, probation, prevention, criminal record, penitentiary system.

 

Кіріспе. Қайталанатын қылмыс (рецедив) қылмыстық-құқықтық және пените нциарлық шаралардың тиімділігіне нұқсан келтіретін қылмыстық мінез-құлықтың ең тұрақты және қауіпті түрлерінің бірі болып табылады. Қазақстандағы қылмыс­тық саясатты реформалау жағдайында профилактика мен бақылауға жүйелі көз­қарасты талап ететін әлеуметтік-құқықтық құбылыс ретінде рецидивті зерттеу ерек­ше өзекті болып отыр.

2020-2024 жылдардағы Қазақстан Республикасындағы қайталама қылмыстың (рецедив) жалпы жай-күйі, құрылымы және серпіні келесідей болды.

Статистикалық деректерге сәйкес соңғы 5 жылда тіркелетін қылмыстық құқық бұзушылықтардың жалпы санын азайуының тұрақты үрдісі байқалады.

Мысалы, 2024 жылы тіркелген қылмыстық құқық бұзушылықтар саны 132.778 құрады, бұл 2023 жылғы (140.272) ұқсас кезеңмен салыстырғанда 12,3 %-ға төмен­де­генін көрсетеді.

Соңғы 5 жылда барлығы 751.633 қылмыстық құқық бұзушылық тіркелді, оның ішінде 114.857 немесе 15,2 % бұрын қылмыстық жауапкершілікке тартылған адамдар жасаған.

Жалпы, бұрын жасаған адамдардың қылмыстық құқық бұзушылықтарды тіркеудің 39,7 %-ға төмендеуінің оң динамикасы байқалады (2020 жылы 32.441-ден 2024 жылы 19.554-ке дейін).

114.857 қайталанған құқық бұзушылықтардың ішінен қылмыстардың қайтала­нуы немесе қауіпті қайталануы танылған адамдар 3,9 % құрайды (4.350 адам).

Жалпы қайталанатын қылмыстың (рецедив) динамикасы тұрақты емес, мыса­лы 2021 және 2022 жылдары айтарлықтай төмендеу байқалды (сәйкесінше 664 және 696).

Ал 2024 жылы 2023 жылмен салыстырғанда 40% — ға өсті-867-ден 1219 (1-кесте).

1-кесте

Қылмыстық құқық бұзушылықтар (2020-2024ж.ж. кезен)

	Жыл/қылымыс түрі	2020ж.	2021ж.	2022ж.	2023ж.	2024ж.	Барлығы
1.	Қылмыстық құқық бұзушылықтар	163.226	157.884	157.473	140.272	132.778	751.633
2.	Бұдан бұрын жасалған құқық бұзушылықтар	32.441	21.732	20.462	20.678	19.554	114.857
3.	Рецидивті қылмыс (тұлғалар)	904	664	696	867	1.219	4.350

Осылайша, аталған кезеңде Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуы және тиімді құқықтық саясат жағдайында мемлекет тіркеген қылмыстық құқық бұзушылықтар санының айтарлықтай төмендеуіне қол жеткізгенін атап өткен жөн.

Бірақ соңғы жылдары рецидивтік қылмыстың өсу үрдісі байқалады.

Қылмыстық саясат реформалары мен қылмыстың жалпы деңгейінің төмен­деуіне байланысты оң динамикаға қарамастан, қазіргі уақытта қайталанатын қыл­мыстың төмендеуіне қол жеткізілген жоқ.

Рецидивтің құрылымы құқықтық, әлеуметтік және психологиялық шараларды біріктіретін кешенді тәсілдің қажеттілігін көрсетеді.

Рецидивтің тұрақты төмендеуін: босатылған адамдарға әлеуметтік қолдауды күшейту; пробация тиімділігін арттыру; қайта әлеуметтенуге кедергілерді жою; қоғамда қабылдау және әлеуметтік жауапкершілік мәдениетін қалыптастыру жағдайында ғана мүмкін болады.

Материалдар және әдістер. Мақалада Қазақстан Республикасы ратифика­циялаған және қабылдаған нормативтік-құқықтық актілер негізінде синтез, талдау, салыстыру әдістерін қолдана отырып, рецидивтің алдын алудың проблемалық мәселелері қарастырылған.

Талқылау және нәтижелер. Қайталанатын қылмыстардың (рецедивтің) жа­са­луына жекелеген факторлардың әсері мен қылмыстық жағдайдың дамуына келесі жағдайлар әсер етеді.

Әлеуметтік-экономикалық факторлар. Зерттеулердің көпшілігі рецидивтік қыл­мыстың негізгі себептері әлеуметтік мәселелер мен қайта әлеуметтену жүйесі­нің кемшіліктері саласында жатыр деп көрсетеді. Жұмыссыздық пен кедейлік қылмыстың қайталану қаупін арттыратын жетекші факторлар болып табылады.

Бас бостандығынан айыру орындарынан босатылған адам жиі талап етілетін дағдылар мен сотталған деп танылуына байланысты жұмысқа орналасу қиындық­та­рына тап болады. Заңды табыстың болмауы оны күнкөріс үшін қылмыстық жолға оралуға итермелейді. Сонымен қатар, материалдық тұрақсыздық — тұрғын үйдің болмауы, қарыздық міндеттемелер, өмір сүру деңгейінің төмендігі – қыл­мыстық рецидив үшін құнарлы жағдай жасайды.

Білім мен кәсіптік дайындықтың төмен деңгейі бұрынғы сотталғандар үшін заңға бағыну мүмкіндігін шектейді.

Алкоголизм мен нашақорлық — бұл қылмысты қайталаудың күшті катали­заторлары. Көбінесе қылмыс мас күйінде алкогольге немесе есірткіге қаражат алу үшін жасалады[1].

Қазақстан Республикасында рецидивтік қылмысты азайту және бас бостанды­ғынан айыру орындарынан босатылған адамдарды қайта әлеуметтендіруге жәр­дем­десу мақсатында пробация жүйесі құрылып және жұмыс істейді. Осы қыз­меттің құқықтық негізін Қазақстан Республикасының «Пробация туралы» 2016 жыл­ғы 30 желтоқсандағы № 38-VI ҚРЗ Заңы құрайды, оның ережелері мемле­кет­тің пробациялық клиенттерге көмек көрсету жөніндегі міндеттерінің кең спектрін көздейді[2].

Аталған Заңның 6-бабына сәйкес мемлекет пробацияда тұрған адамдарға бір­қатар негізгі бағыттар бойынша әлеуметтік-құқықтық көмек көрсетуге кепілдік береді:

• жұмысқа орналасуға жәрдемдесу;
• білім алу мүмкіндігін қамтамасыз ету;
• медициналық қызмет көрсету;
• психологиялық сүйемелдеу;
• әлеуметтік жәрдемақыларды, жеңілдіктер мен өзге де төлемдерді ресімдеу.

Алайда, нормативтік-құқықтық реттеудің болуына қарамастан, осы ереже­лер­ді іс жүзінде жүзеге асыру бірқатар маңызды мәселелерге тап болады. Атап айт­қанда:

• еліміздің барлық өңірлерінде бас бостандығынан айыру орындарынан боса­тылған адамдарды оңалтудың мамандандырылған орталықтары құрылмаған;
• пробация жүйесінде кадрлардың тапшылығы байқалады, әсіресе проба­циялық клиенттерді сүйемелдеуге бекітілген білікті әлеуметтік қызметкерлер мен психологтардың жетіспеушілігі сезіледі;
• пробация органдары, жұмыспен қамту қызметтері, медициналық мекемелер мен әкімдіктер арасында ведомствоаралық өзара іс-қимылдың тұрақты тетіктері жоқ.

Сонымен қатар, заңнамалық базаның толық болмауы ведомствоаралық өзара іс-қимылға әсер етеді: мысалы, бас бостандығынан айыру орындарынан боса­тыл­ған адамдарды әлеуметтік бейімдеу туралы жеке заң қабылданбаған (бұл функция әртүрлі органдар — ІІМ, Еңбек министрлігі, жергілікті әкімдіктер арасында бөлінген). Нәтижесінде, босатылғандардың бір бөлігі әлеуметтік қызметтердің на­зарынан тыс қалады, әсіресе толық мерзімін өткерген (пробацияға жатпайды) не­ме­се тиісті бақылаусыз шартты түрде мерзімінен бұрын босатылғандар. Мұндай олқылықтар жекелеген құқық бұзушыларға алдын алу жүйесінен шығып, қыл­мысты қайтадан жасауға мүмкіндік береді.

Тағы бір қауіп — трансұлттық қылмыс және көші-қон процестері. Қазақстан­дық рецидивистердің халықаралық криминалдық желілерге тартылуы (есірткі саудасы, интернет арқылы алаяқтық) оларды оңалтуды қиындатуы мүмкін: мұндай адамдар көбіне елден тыс жерлерде «қоғамдастықтың» қолдауын сезіне отырып, құқыққа қайшы әрекеттерді жалғастырады. Сонымен қатар, халықтың едәуір топ­тарын көшіру (мысалы, еңбек мигранттары, босқындар) құқық қорғау жүйесіне қосымша міндеттер қояды – этникалық ұйымдасқан қылмыстың, экстремизмнің және т. б. алдын алу.

Қоғамның техникалық прогресі мен цифрландыруы өз түзетулерін енгізуде: бұрынғы сотталғандарды да қылмыстың жаңа түрлері (киберқылмыс, интернет-алаяқтық) тартады. Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, көптеген рецидивистер заманауи технологияларды қолдана отырып, қылмыс жасаудың «күрделі әдіс­терін» игеруде.

Ағымдағы үрдістерді ескере отырып, мемлекеттің қайта әлеуметтену проб­ле­масына назарын сақтай отырып, алдағы жылдары рецидивтік қылмыстың жалпы деңгейі салыстырмалы түрде төмендейді деп күтіледі. Оң факторлар — пробация қызметін одан әрі дамыту (оның ішінде штаттық құрамы мен қаржыландыру), сотталғандарды реинтеграциялау жөніндегі мемлекеттік бағдарламаны іске асыру, үкіметтік емес ұйымдарды (қорлар, діни қауымдастықтар) бұрынғы қылмыс­кер­лерді әлеуметтендіруге белсенді қосу — динамиканың жоғарылауының жалғасуын қамтамасыз етуге қабілетті. Екінші жағынан, жағдайды қиындатуы мүмкін жағым­сыз тенденциялар да сақталады. Егер кедергілер жойылмаса — оңалту орталық­та­ры­ның жетіспеушілігі, квоталанатын жұмысқа орналасу үшін жұмыс орында­рының тапшылығы, сотталғандарды стигматизациялау-рецидивтің төмендеу қар­қы­ны баяулатуы мүмкін.

Сонымен қатар, Қазақстан рецидивке «нөлдік төзімділік» стратегиясын ұста­на­тындығын көрсетеді: қылмыстық-атқару практикасына мінез-құлықты түзетудің жаңа әдістемелері (психологиялық қолдау, тұтқындарды кәсіптік оқыту бағдар­ла­ма­лары) енгізіледі, пробациялық қадағалау кеңейтіледі. Әрбір есепке алынған адам­мен жұмысты дараландыра отырып, қайталама қылмыс тәуекелдерін бағалау құралдарын енгізуді жандандыруға болады-мұндай тәсілдер шетелде кеңінен қол­данылады және тиімділігін көрсетті.

Осылайша, рецидивтің себептеріне (әлеуметтік, экономикалық, психология­лық) кешенді әсер ету және үздік халықаралық тәжірибені есепке алу жағдайында орта мерзімді перспективада Қазақстан Республикасында рецидивтік қылмыс үле­сінің одан әрі біртіндеп төмендеуі болжанады. Бұл қылмыстық саясатқа баса назар аударудың жазалау шараларынан профилактикалық және оңалтуға ауысуының дұрыстығын растайды.

Отандық және шетелдік тәжірибеде рецидивтің алдын алудың заңнамалық тәсілдерін зерделу келесіні көрсетеді:

Қазақстанда рецидивтік қылмысқа қарсы іс-қимыл тек қылмыстық құқық құ­рал­дарымен ғана емес, сонымен қатар пенитенциардан кейінгі бақылау тетіктерін енгізу арқылы да жүзеге асырылады. Мәселен, «Пробация туралы» Қазақстан Рес­публикасының 2016 жылғы 30 желтоқсандағы № 38-VI ҚРЗ Заңымен бас бостан­ды­ғынан айыру орындарынан босатылған немесе жазаның өзге де түрлеріне сот­тал­ған адамдарды алып жүрудің құқықтық режимі бекітілген. Атап айтқанда, осы Заңның 6-бабы Мемлекеттік органдарды пробациялық клиенттерге құқықтық, ме­дициналық, әлеуметтік және психологиялық көмек көрсетуді, жұмысқа орналасуға және білім алуға жәрдемдесуді қамтамасыз етуге міндеттейді².

Осылайша, рецидив институты ұлттық құқықта қайта әлеуметтенуге, қайта­лан­ған қылмыстың алдын алуға және тұрақты пенитенциарлық бейімделуді қам­тамасыз етуге баса назар аудара отырып, кешенді ведомствоаралық ден қоюды та­лап ететін құқықтық ғана емес, сонымен бірге әлеуметтік мәселе ретінде қарас­тырылады.

Бұл заң есепке алынатын адамдардың мінез-құлқын бақылау және әлеуметтік бейімделуге жәрдемдесу арқылы жаңа құқық бұзушылықтар жасауының алдын алуға бағытталған.

Атап айтқанда, Заңның 6-бабында пробацияда тұрған адамдарды қайта әлеу­мет­тендіру және әлеуметтік оңалту оларға әлеуметтік қызметтер пакетін ұсыну арқылы қамтамасыз етілетіні айтылған: жұмысқа орналасуға жәрдемдесу, білім немесе кәсіп алу, психологиялық көмек, медициналық қызметтер, жеңілдіктер мен төлемдерді ресімдеу. Сондай-ақ, пробациялық клиенттердің проблемаларын шешу үшін уәкілетті органдардың (ІІМ, әкімдіктер, білім, денсаулық сақтау министр­ліктері және т.б.) өзара іс-қимыл жасау міндеті бекітілген.

Қазақстан Республикасында рецидивтік қылмыстың алдын алуға бағытталған шараларды нормативтік реттеу қылмыстық, сондай-ақ қылмыстық-атқару және әкім­шілік заңнама шеңберінде жүзеге асырылады. Сотталғандарды әлеумет­тен­діру және босатуға даярлау жүйесінің маңызды құрамдас бөлігі Қазақстан Рес­публикасының 2014 жылғы 5 шілдедегі № 234-V ҚРЗ Қылмыстық-атқару кодексі­нің ережелері болып табылады[3].

125-бапқа сәйкес түзеу мекемелерінің әкімшілігі:

• сотталғандарға әлеуметтік бейімдеу мен психологиялық көмек көрсетудің жеке бағдарламаларын әзірлеу және іске асыру;
• құжаттарды ресімдеуді, әлеуметтік байланыстарды қалпына келтіруді, меке­меден тыс өмірге дайындықты қоса алғанда, әлеуметтік-құқықтық сүйемелдеуді ұйымдастыру;
• босатылатын адамдарды кешенді қолдау үшін жергілікті өзін-өзі басқару органдарын, мемлекеттік қызметтер мен қоғамдық бірлестіктерді тарту.

Егер босатылатын адам қоғамдық қауіпсіздікке қатер төндірген жағдайда, оған әкімшілік қадағалау шаралары қолданылуы мүмкін. Мұндай практиканың құқықтық негізі 1996 жылғы 15 шілдедегі № 28-1 «Бас бостандығынан айыру орын­дарынан босатылған адамдарды әкімшілік қадағалау туралы» Қазақстан Республикасының Заңында бекітілген[4].

Осы Заңға сәйкес әкімшілік қадағалау рецидивтің алдын алуға және қоғамды қайта қылмысқа бейім адамдардан қорғауға бағытталған заңмен белгіленген шектеулер жүйесі болып табылады. Қадағалау шеңберінде мынадай шаралар енгізілуі мүмкін:

• міндетті тіркеу және ішкі істер органдарына мерзімді келу;
• қозғалыс шектеулері (мысалы, белгілі бір қоғамдық орындарға баруға тыйым салу);
• коменданттық сағатты қоса алғанда, тұрғылықты жері бойынша болу режимін белгілеу;
• бұқаралық іс-шараларға қатысуға тыйым салу.

Әкімшілік қадағалауды қолдану сот шешімі бойынша жүзеге асырылады және бұрын ауыр және аса ауыр қылмыстар, оның ішінде қайталап жасалған қылмыстар үшін сотталған адамдарға қатысты тағайындалуы мүмкін.

Осылайша, ҚР заңнамасы тұтастай алғанда рецидивке қарсы іс-қимылдың үш деңгейлі жүйесін құрды: қылмыстық-құқықтық шаралар (рецидив кезінде күшей­тілген жауапкершілік), қылмыстық-атқару шаралары (түрмедегі тәрбие жұмысы, босатуға дайындық) және пенитенциардан кейінгі шаралар (пробация, әкімшілік қадағалау, әлеуметтік көмек).

Кейбір шетелдік құқықтық жүйелерде рецидивтің алдын алу міндеті қалай шешілетінін және елімз үшін пайдалы болуы мүмкін элементтерді сараласақ.

Германияның қылмыстық заңнамасы нақты «рецидив» ұғымын бекітпейді. Не­міс қылмыстық кодексінде қылмыстың қайталануын тікелей анықтайтын бап жоқ. Оның орнына сот жалпы ережелер бойынша үкім шығарған кезде бұрынғы соттылықты ескереді. Дегенмен, Германияда ең қауіпті бірнеше қылмыскерлер үшін арнайы механизм қолданылады — алдын-алу қорытындысы (Sicherungsver­wahrung). Бұл институт негізгі жазаны өтегеннен кейін, егер жаңа ауыр қылмыс­тардың жоғары ықтималдығы туралы болжам болса, аса қауіпті қылмыскерді арнайы түрмеде белгісіз мерзімге қалдыруға болатындығын көздейді.

Неміс тәжірибесінің тағы бір аспектісі — қайта әлеуметтенуге қатты назар аудару. Германия түрмелерінде әлеуметтік пайдалы қызмет үшін жағдайлар жасалған: сотталғандар жұмыс істейді, білім алады. Босатылғаннан кейін баспана, жұмыс табуға, құжаттарды қалпына келтіруге көмектесетін пробациялық қыз­мет­тер мен қайырымдылық ұйымдарының желісі (мысалы, азат етілгендерге көмек көр­сету қоғамы) жұмыс істейді [5].

Осылайша, сабақтастық заңды түрде қамтамасыз етіледі: колониядан — про­ба­ция­ның бақылауымен — қалыпты өмірге. Нәтижесінде рецидивизмнің ең тө­менгі деңгейлерінің бірі бақыланады.

Канадада Қылмыстық кодексте рецидивтің ресми тұжырымдамасы жоқ, бірақ аса қауіпті қайталама қылмыскерлерді тану және оларға ерекше қарау жүйесі енгізілді. Канаданың Қылмыстық кодексінде «қауіпті қылмыскер» институты (Dangerous Offender) қарастырылған. Егер адам зорлық-зомбылық қылмысы үшін сотталса және бұрын ауыр зорлық-зомбылық немесе сексуалдық қылмыс жасаса, прокурорлар оны «қауіпті қылмыскер» деп тану туралы өтініш білдіруі мүмкін.

Онша ауыр емес жағдайлар үшін «қолайсыз қылмыскер» санаты бар (long-Term Offender) — мұндай адамдарға негізгі жазасын өтегеннен кейін қоғамда ұзақ қадағалау кезеңі тағайындалады (10 жылға дейін), және пробация офицерлерінің қатаң бақылауында болады.

Канада құқығы сонымен қатар еркін өмірге біртіндеп дайындықпен дамыған шартты түрде мерзімінен бұрын босату жүйесімен (parole) танымал. Шартты түрде босатылған адамдар тәртіпті сақтауға міндетті (белгілі бір мекен-жайда тұру, алко­гольге/есірткіге тыйым салу, оңалту бағдарламаларына бару).

Норвегия ең ізгілікті және тиімді қылмыстық-атқару тәсілдерінің бірімен та­ны­мал. Норвегия заңнамасында «рецидивист» деген арнайы термин жоқ, ал қай­таланған қылмыстар жазаны автоматты түрде қатаңдатуға әкеп соқпайды — соттар істің мән-жайларын және кінәлінің жеке басын жиынтықта қарайды. Қылмыстық-атқару заңнамасында бекітілген басты қағидат — «түрмеден бостандыққа көшу».

Норвегияның түрме қызметі және пробация туралы заңы сотталғандарды мер­зім­нің соңғы кезеңінде ашық түрмелерге — елді мекендерге ауыстыруға немесе арнайы жатақханада (halfway house) тұру арқылы пробациялық бақылауға жібе­ру­ге болатындығын қарастырады. Мақсат — оларды түрмеден тыс өмірге дайындау, күндіз жұмыс істеуге немесе түрмеден тыс жерде оқуға мүмкіндік беру, кешке ба­қы­лаумен оралу. Соңғы босатылғаннан кейін, пробациялық қызметтер (муниципа­литеттерге бағынады) бұрынғы сотталғандармен бірге жүруді жалғастырады, тұр­ғын үйге, жұмысқа орналасуға, кеңес алуға көмектеседі.

Маңызды ерекшелігі-ведомствоаралық үйлестіру: полиция, әлеуметтік қыз­мет­тер, жұмыспен қамту қызметі — барлығы босатылғанға дейін жасалған жеке реинтеграция жоспарын ұстанады. Осы жан-жақты тәсілдің арқасында Норвегия­дағы қайталама қылмыс деңгейі ең төменгі көрсеткіштердің бірі болып табылады, босатылған адамдардың шамамен 20% 2 жыл ішінде жаңа қылмыс жасайды, ал 80% қалыпты жағдайға сәтті оралады.

Француз қылмыстық заңнамасында «рецидив» термині бар және егжей-тег­жейлі реттелген. Францияда заңды рецидив (révocation légale) және тамырлы ре­цидив (récidive) ұғымдары бар.

Атап айтқанда, Франция Қылмыстық кодексінде рецидив болған жағдайда жазалау туралы арнайы бөлім бар. Бұрынғы ұқсас сипаттағы қылмыс үшін үкім күшіне енгеннен кейін, жазасын өтегеннен кейін белгілі бір мерзім ішінде жасал­ған қылмыс қайта қарастырылады.

Францияда шартты түрде босатылған адамдарға арналған «сот қадағалауы» ин­ституты (бақылаушы судья) бар — бұл пробацияға ұқсас. 2000 жылдары Фран­ция рецидивтің көбеюіне тап болды, әсіресе қысқа мерзімде қызмет еткен адамдар арасында. Бұған жауап ретінде бірқатар реформалар қабылданды: Дати Заңы (2009) «қайталану шегі» ұғымын енгізіп, екінші қылмыс үшін жазаны күшейтіп, түр­меден кейінгі қадағалауды күшейтті. Сондай-ақ, «бақыланатын бостандық» жүйесі енгізілді-ауыр қылмыстар үшін босатылғаннан кейін сот бақылау кезеңін электронды білезікпен немесе қадағалау судьясына мезгіл-мезгіл келу міндет­те­месімен тағайындай алады.

Осылайша, Францияның қазіргі қылмыстық саясаты рецидивистерді қайта әлеуметтендіруге және азайтуға бағытталған әлеуметтік алдын алу тетіктеріне қатысты қолданылатын жазалау тәсілінің синтезі болып табылады[6].

Жапондық қылмыстық заңда рецидив туралы жеке тарау бар. Бұрынғы жаза­сын өтегеннен кейін 5 жыл ішінде жасалған қылмыс, егер екеуі де белгілі бір ауырлықта болса (мысалы, қайталанған қылмыс үшін жаза екі есеге дейін ұлғаюы мүмкін).

Жапонияда еріктілер-пробация офицерлері институты жұмыс істейді-бұл қо­ғам­ның мүшелері, олар босатылған тұтқындарға ақысыз негізде қамқорлық жа­сай­ды, оларға кеңес береді және олардың мінез-құлқын бақылайды. Арнайы «қолдау үйлері» (halfway house аналогы) түрмеден кейін баратын жері жоқ адамдарға тұруға мүмкіндік береді.

Құқықтық базасы осы бастамаларды қолдайды-оңалту мекемелері мен ерік­ті­лердің қызметін реттейтін «құқық бұзушыларды оңалту туралы» заң қабылданды⁶.

Қорытыңды. Шетелдік заңнама қайталанудың әртүрлі тәсілдерін көрсетеді. Жазаға баса назар аударудан (Канада — «қауіпті қылмыскер» мәртебесі, Франция — екі еселенген мерзім) оңалтуға баса назар аударуға дейін (Норвегия, Германия — әлеуметтік қолдау бәрінен бұрын). Алайда, жалпы түсінік-қайталанудың алдын алу тек жазалау шараларымен жүзеге асырыла алмайды. Құқықтық превенцияны (қадағалау, тыйым салу, түзетілмегендерге қатаң санкциялар) және әлеуметтік пре­венцияны (жұмысқа орналасуға көмектесу, тәуелділікті емдеу, психологиялық түзету) біріктіретін кешенді механизм қажет.

Қазақстан үшін осы кезеңде үздік тәжірибелерді қабылдау маңызды. Мысалы, Канаданың аса қауіпті рецидивистерді саралау және оларды ұзақ мерзімді қа­да­ғалау тәжірибесі. Қайталанған құқық бұзушылық кезінде іс жүзінде үлкен қо­ғам­дық қауіп төндірмейтіндерге негізсіз қатаң көзқарасты болдырмау үшін рецидив ұғымын белгілі бір шеңбермен заңнамалық шектеудің еуропалық тәжірибесі де пай­далы. Жүргізілген талдау негізінде жаңашылдығы да, қазақстандық жағдай­лардың ерекшелігіне сәйкестігі де бар бірқатар заңнамалық ұсыныстарды ұсынуға болады.

Қылмыстық кодексте немесе ҚПК-де соттылықты шартты түрде мерзімінен бұрын алып тастау және/немесе босатылғаннан кейін белгілі бір мерзім өткеннен кейін заңға мойынсұнушылықты көрсететіндер үшін көтермелеу шараларын бекіту ұсынылады.

Пробацияны қолдануды кеңейту және жеке оңалту бағдарламаларын енгізу.

Пробация институтының тиімділігін арттыру және қайталама қылмыс дең­гейін төмендету мақсатында пробация органдарының әрбір қадағаланатын адам үшін қайта әлеуметтендірудің дербестендірілген бағдарламаларын әзірлеу және іске асыру міндетін бекіте отырып, «Пробация туралы» Қазақстан Респуб­лика­сының Заңына өзгерістер енгізу ұсынылады.

Мұндай бағдарлама сотталушының тәуекелдері мен қажеттіліктерін жеке бағалау негізінде жасалуы және келесідей элементтерді қамтуы тиіс: жұмысқа ор­на­ласуға және кәсіби қайта бағдарлауға жәрдемдесу, тәуелділікті емдеу бағдар­ламаларына міндетті түрде қатысу (алкоголь, есірткі, мінез-құлық), психокор­рекция, агрессияны басқару, жанжалдарды шешу дағдылары курстарынан өту, білім беру және тәрбие іс-шаралары, әлеуметтік қызметкерлер мен психолог ма­ман­дарды сүйемелдеу.

Жеке жоспарды әзірлеу сотталғанның өзі, пробациялық қызмет, жұмыспен қамту, білім беру және денсаулық сақтау органдары өкілдерінің, сондай-ақ (бар болса) азаматтық сектор ұйымдарының қатысуымен жүзеге асырылуға тиіс. Жос­пардың орындалуын бақылау пробациялық қызметтерге нормативті түрде жүк­телуі керек, ал орындалу электрондық есеп жүйесінде тіркелуі керек.

 

Әдебиеттер тізімі

1. Голубовский В. Ю. Пределы уголовной ответственности при рецидиве преступлений // Проблемы права. — 2022. — № 4 (87). — С. 110-113. DOI: http://doi.org/10.14529/pro-prava220419.
2. 2016 жылғы 30 желтоқсандағы № 38-VI ЗРК Қазақстан Республикасының «Пробация туралы» Заңы // http://10.61.42.188/rus/docs/Z1600000038.
3. 2014 жылғы 5 шілдедегі № 234-V ҚРЗ Қазақстан Республикасының Қылмыстық-атқару кодексі // http://10.61.42.188/rus/docs/K1400000234.
4. 1996 жылғы 15 шілдедегі № 28-1 «Бас бостандығынан айыру орындарынан босатылған адамдарды әкімшілік қадағалау туралы» Қазақстан Республикасы заңы // http://10.61.42.175/rus/docs/V14C0002588.
5. Шупилов В. П. Система исполнения уголовного наказания в Англии. — М., 1977. C. 120.
6. Каюмов А. Р. Пробация в Республике Казахстан: Магистр. дис. — Томск: Национальный исследовательский Томский государственный университет, 2020. С. 23.

References

1. Golubovskij V. Yu. Predely ugolovnoj otvetstvennosti pri recidive prestuplenij // Problemy prava. — 2022. — № 4 (87). — S. 110-113. DOI: http://doi.org/10.14529/pro-prava220419.
2. 2016 zhylғy 30 zheltoқsandaғy Zaңy № 38-VI ZRK Қazaқstan Respublikasynyң «Probaciya turaly» // http://10.61.42.188/rus/docs/Z1600000038.
3. 2014 zhylғy 5 shіldedegі № 234-V ҚRZ Қazaқstan Respublikasynyң Қylmystyқ-atқaru kodeksі // http://10.61.42.188/rus/docs/K1400000234.
4. 1996 zhylғy 15 shіldedegі № 28-1 «Bas bostandyғynan ajyru oryndarynan bosatylғan adamdardy әkіmshіlіk қadaғalau turaly» Қazaқstan Respublikasy zaңy //: http://10.61.42.175/rus/docs/V14C0002588.
5. Shupilov V. P. Sistema ispolneniya ugolovnogo nakazaniya v Anglii. — M., 1977. C. 120.
6. Kayumov A. R. Probaciya v Respublike Kazahstan: Magistr. dis. — Tomsk: Nacional’nyj issledovatel’skij Tomskij gosudarstvennyj universitet, 2020. S. 23.