Мир закона

МРНТИ 10.01.45

УДК 378.147:34

Муканова Динара Серикбековна — Қазақстан Республикасы ІІМ М. Бөкен­ба­ев атындағы Ақтөбе заң институтының қылмыстық құқық және кримино­ло­гия кафедрасының аға оқытушысы, полиция подполковнигі (Қазақстан Республи­ка­сы, Ақтөбе қ.)

ҚЫЛМЫСТЫҚ-ҚҰҚЫҚТЫҚ ПӘНДЕРДІ ОҚЫТУДЫҢ ЗАМАНАУИ ӘДІСТЕРІ

Түйін. Отандық заңгерлік білім беруді жаңғырту құқықты оқытуда жаңа әрі тиім­ді әдістемелерді енгізуді талап етеді. Бүгінде болашақ заңгерлерге арналған пәндерді оқытуда интерактивті әдістерді қолдану өзекті болып отыр. Алайда ин­тер­активті әдістерді қолдану тек оқытушы мен білім алушының мұқият дайын­да­луын ғана емес, сонымен қатар интерактив түрі мен сабақты өткізу тақырыбына бай­ланысты белгілі бір шектеулерді де талап етеді. Мақалада қылмыстық құқық­тың жалпы бөлімін жоғары оқу орнында оқытудың жаңа тәсілдері ұсынылып, «Қылмыстық құқық» пәні бойынша іскерлік ойынды өткізу әдістемесінің ерек­ше­ліктері ашып көрсетіледі.

Іскерлік ойындар білім алушылардың толеранттылық, шағын топтарда жұмыс істей білу, ойлаудың дербестігі және т. б. сияқты маңызды негізгі қасиеттерін қа­лып­тастыруға көмектеседі.

Түйінді сөздер: қылмыстық құқық, оқыту әдістемесі, заңгерлік білім беру, цифр­ландыру, тәжірибеге бағытталған тәсіл, интерактивті әдістер, сабақ, теория мен практиканың байланысын.

Муканова Динара Серикбековна — старший преподаватель кафедры уголовного права и криминологии Актюбинского юридического института МВД Республики Казахстан им.М. Букенбаева, подполковник полиции (Республика Казахстан, г. Актобе)

СОВРЕМЕННЫЕ МЕТОДЫ ПРЕПОДАВАНИЯ УГОЛОВНО-ПРАВОВЫХ ДИСЦИПЛИН

Аннотация. Модернизация отечественного юридического образования тре­бу­ет внедрения новых и эффективных методик обучения права. Сегодня актуальным становится использование интерактивных методов в преподавании дисциплин для будущих юристов. Однако применение интерактивных методов требует не только тщательной подготовки преподавателя и обучающегося, но и определенных ограничений, связанных с типом интерактивности и темой проведения урока. В статье представлены новые подходы к обучению в вузе по Общей части уго­лов­ного права, раскрыты особенности методики проведения деловой игры по дис­циплине «Уголовное право».

В свою очередь, деловые игры помогают сформировать у обучающихся такие важные основные качества, как толерантность, умение работать в малых группах, самостоятельность мышления и многие другие.

Ключевые слова: уголовное право, методика обучения, юридическое обра­зо­вание, цифровизация, практико-ориентированный подход, интерактивные методы, занятие, связь теории и практики.

Mukanova Dinara Serikbekovna — senior lecturer of the department of criminal law and criminology of the Aktobe Law Institute of the Ministry of internal affairs of the Republic of Kazakhstan named after M. Bukenbaev, lieutenant colonel of the police (Republic of Kazakhstan, Aktobe)

MODERN METHODS OF TEACHING CRIMINAL LAW DISCIPLINES

Annotation. Modernization of domestic legal education requires the introduction of new and effective methods of teaching law. Today, the use of interactive methods in teaching disciplines for future lawyers is becoming relevant. However, the use of interactive methods requires not only careful preparation of the teacher and student, but also certain restrictions depending on the type of interactive and the topic of conducting the lesson. The article presents new approaches to teaching the General section of criminal law in a higher educational institution, reveals the features of the methodology for conducting a business game on the discipline «Criminal law».

In turn, business games help develop such important fundamental qualities in students as tolerance, the ability to work in small groups, independent thinking, and many others.

Keywords: criminal law, teaching methods, legal education, digitalization, practice-oriented approach, interactive methods, occupation, connection of theory and practice.

 

Кіріспе. Қазіргі таңда оқу процесін үнемі жетілдіру қажет, өйткені кез келген оқу орнын бітірушінің басты сипаттары — оның біліктілігі мен икемділігі болып табылады. Соның ішінде қылмыстық құқық-құқық қорғау саласындағы мамандар үшін аса маңызды және негізгі пәндердің бірі. Бұл пән адамның құқыққа қайшы әре­кеттерін, яғни қылмыс деген ұғымды, оның түрлерін, қылмыс жасаған адамға қолданылатын жазаларды және жалпы қылмыстық жауапкершіліктің негіздерін зерттейді. Қылмыстық-құқық пәні — заңгер мамандығына дайындалатын курсант­тар үшін теориялық білім мен практикалық дағдыны үйлестіре отырып меңгеруді талап ететін маңызды бағыт. Қоғамның құқықтық мәдениетін арттыру, құқық бұзу­шылықтардың алдын алу және әділ сот жүйесін қалыптастыру үшін осы пән­дер­ді сапалы оқыту ерекше маңызға ие. Сол себептен заң пәндерін оқытуда білік­ті­лік тәсілді жүзеге асыру үшін жаңа білім беру технологиялары қажет. Себебі дәс­түрлі дәріс және тәжірибелік сабақ өткізу әдісі оқытудың репродуктивті сипатына, білім алушылардың шығармашылық белсенділігінің төмендігіне, олардың өз бетімен білім алу деңгейінің жеткіліксіздігіне, жеке оқыту тәсілін тиімді жүзеге асыру мүмкіндігінің болмауына, стандартты емес жағдайларға ден қою қабілетінің дамымауына әкеледі[1].

Оқу пәндерін оқыту нәтижелеріне қол жеткізудің негізгі тәсілдерінің бірі — оқу процесінде белсенді және интерактивті сабақ өткізу түрлерін кеңінен қолдану (компьютерлік модельдеу, іскерлік және рөлдік ойындар, нақты жағдайларды тал­дау, психологиялық және басқа да тренингтер) болып табылады. Бұл әдістер білім алушылардың кәсіби дағдыларын қалыптастыру мен дамыту мақсатында ауди­ториядан тыс жұмыстармен ұштастырыла отырып қолданылады[2].

Материалдар мен әдістер. Жоғарыда айтылғандардың барлығы қылмыстық құқық курсын оқытуға да қатысты. Болашақ заңгерлерді дайындау сапасын едәуір арттыруға болады, егер «Қылмыстық құқық» пәнін оқыту білім беру рефор­ма­сы­ның негізгі бағыттарына, теория мен практиканың байланысына, заманауи педаго­гикалық ғылымның тұлғаға бағытталған кәсіби білім беру мен шығармашылық дамуды көздейтін жетістіктеріне сәйкес келетін технологияларды қолдану негі­зінде құрылса.

Талқылау және нәтижелер. Қылмыстық құқықты оқытуда біліктілік тәсіл­мен қатар оқытушы бірнеше жайттарды ескеруі қажет:

Біріншіден, білім алушы дәріс тақырыбы бойынша практикалық сабаққа дайындалу кезінде қолдана алатын бағыт-бағдар алуы қажет.

Дәріс материалына қатысты екі түрлі тәсіл болуы мүмкін:

Оқытушы негізгі материалды құрылымды, сызбалық түрде беріп, курсантарға тақырып бойынша ақпаратты өз бетінше іздеуге жол көрсетеді.

Немесе оқулықтарда жақсы түсіндірілген, меңгеруге қиындық тудырмайтын тақырыптарды өткізіп, тек өз түсіндірмесін талап ететін күрделі тақырыптарды тереңірек ашып көрсетеді. Екі тәсілдің де өмір сүруге құқығы бар. Таңдау білім алушылардың өз бетімен меңгеру қабілеттеріне байланысты жүзеге асады.

Екіншіден, дәріс сабақтарды өткізуде де белсенді және интерактивті әдістерді қолдану қажет. Оларға, ең алдымен, келесі дәріс түрлері жатады: визуализация дәрі­сі, жұптасқан дәріс, пікірталас дәрісі және т. б.

Үшіншіден, интерактивті формада өтетін сабақтардың саны жалпы аудито­риялық сабақтардың кем дегенде 20%-ын құрауы тиіс. Сондықтан «Қылмыстық құқық» пәні бойынша практикалық сабақтардың жоспарын жасағанда, бұл пәннің барлық тақырыптары интерактивті әдістерге бейімделе бермейтінін ескеру қажет.

Төртіншіден, практикалық сабақтардың негізгі міндеттері курсантардың дәріс­терде және өзіндік жұмыс барысында алған теориялық білімдерін бекіту және тереңдету, қосымша білім алу, нақты жағдайларда қылмыстық заңды қолданудың практикалық дағдыларын қалыптастыру болып табылады. Практикалық сабақтар білім алушыларға тиісті қылмыстық-құқықтық нормалар мен құқықтың аралас салаларының нормаларын табу және талдау, қылмыстық заңның мазмұнын түсіну қабілетін дамытуға мүмкіндік береді.

Қылмыстық заңды қолдану жөніндегі болашақ қызметтің жағдайларына жа­қын­дау үшін интерактивті әдістерден басқа практикалық сабақтарды өткізудің тиім­ді әдісі міндеттерді шешу болып табылады. Бұл бір жағынан қылмыстық құқық теориясын қылмыстық заңның ережелерімен, екінші жағынан теория мен заң­ды құқық қолдану практикасымен байланыстыруға мүмкіндік береді, м. б. пікірі бойынша. От жағу, міндеттерді шешу (казустар) іс жүзінде тергеушілер, анық­таушылар, прокурорлар, судьялар қылмыстық істер бойынша сотқа дейінгі және сот ісін жүргізу барысында қылмыстық-құқықтық нормаларды қолдану ке­зін­де іс жүзінде жасайтын негізгі әрекеттерді жаңғырту болып табылады[3].

Сондықтан қылмыстық заң бойынша практикалық сабақтарды өткізу кезінде интерактивті әдістер мен мәселелерді шешудің кезектесуі де, үйлесуі де ұсыны­лады.

Оқу жоспарын жоспарлау кезінде белгілі бір интерактивті таңдау практи­ка­лық сабақтың тақырыбына және курсанттың практикалық сабақ кезінде қол жет­кізуі керек мақсаттарға-нәтижелерге байланысты болуы керек.

Сонымен қатар, курсантардың оқу сапасын бақылаудың модульдік-рейтингтік жүйесі туралы ұмытпаңыз. Практикалық сабақты өткізудің интерактивті әдісін қолдану оқытушы тарапынан тиісті бағалауды (балл) талап етеді.

Интерактивті жұмыс қазіргі уақытта курсантар үшін әдеттегі оқыту түрі бо­лып табылмайтындықтан, бағалау әр курсанттың практикалық сабаққа қатысуы дәс­түрлі үй немесе аудиториялық жұмыстарға қарағанда үлкен болуы керек.

Қылмыстық құқық бойынша бір практикалық сабақты өткізу әдістемесін си­пат­тау үшін біз «Қылмыстық заң» тақырыбын таңдадық. Бұл тақырып оқытылатын пәндердің негізгі тақырыптарының бірі болып табылады. Бұл ретте білім алу­шы­лардың оны игеруі материалдың көлемді болуына, жалпы қылмыстық заңды, сон­дай-ақ құқықтың сабақтас салаларын (Конституциялық, Халықаралық, азаматтық және т.б.) білуді және түсінуді талап ететіндігіне байланысты жиі белгілі бір қиындықтар туғызады.

Білім алушылар сабаққа дайындық кезінде белгілі бір акт (кең мағынада) қыл­мыс­тық құқықтың қайнар көзі болып табылатындығын дәлелдейтін немесе ке­рі­сінше жоққа шығаратын зерттелетін дереккөздердің белгілі бір ережелеріне назар аударуы үшін топтарға тапсырманы алдын-ала хабарлау қажет. Ойынның өзін өт­кізу үшін оқытушы білім алушыларды материалдық-техникалық құралдармен (муль­тимедиялық жабдықтар (проектор, ноутбук), түрлі түсті ватмандар мен маркерлермен, жылтыр журналдармен, қайшылармен және желіммен) қамтамасыз етуі тиіс. «Қылмыстық құқық» тақырыбындағы іскерлік ойынның бірқатар мақсат­тары бар, оларға қол жеткізуді мұғалім білуі және курсанарға егжей-тегжейлі түсіндіруі керек[4].

Ойын ережелері. Ойын екі негізгі кезеңнен тұрады: шағын топтарда жұмыс іс­теу және бүкіл аудиторияның жұмыс нәтижелері туралы есеп беру. Іскерлік ойын­ның дайындық кезеңі курсантарды топтарға бөлуден басталады. «Қыл­мыс­тық құқық бұзушылық құрамы» тақырыбындағы іскерлік ойында топтар 8 болуы керек (ойынға шығарылатын сұрақтар саны бойынша). Курсантарды топтарға қалай бөлуге болады, іс жүзінде онша маңызды емес. Топ ішінде әр курсантың топ үшін ортақ нәтижеге қол жеткізуге бағытталған өзіндік техникалық рөлі болуы керек. Бірінші рет оқытушының өзі бұл рөлдерді топ мүшелеріне таратқан дұрыс.

Топ ішінде келесі ойыншылардың болуы ұсынылады:

• үйлестіруші (делдал-топ қызметін ұйымдастырушы);
• хатшы (жұмыс нәтижелерін жазады);
• талдаушы (күшті және әлсіз жақтарын іздеу мақсатында айтылған ұстаным­дарды талдайды);
• белсенді тыңдаушы (ойды, жалпы идеяны тұжырымдауға көмектесіп, топ мүшелерінің кез-келгені не туралы айтқанын өз сөзімен айтуға тырысады);
• ресімдеуші (топ идеясын шығармашылық іске асыруға жауапты);
• тimekeeper (timekeeper) (тапсырманы орындауға жіберілген уақытты бақы­лайды). Оқытушының топ алдына қойған міндетіне байланысты басқа рөлдер де мүмкін. Рөлдерді бөлу топтың әр мүшесіне жұмысқа белсенді қатысуға мүмкіндік береді. Топта білім алушылар жеткіліксіз болған жағдайда, бір адам бірнеше рөл атқара алады.

Рөлдерді бөлгеннен кейін командалар арасында жеребе тастайды. Жеребе тас­тау дайындық кезеңінде 5 минуттан аспау тиіс.

Дайындық кезеңінен кейін шағын топтардағы жұмыс кезеңі басталады. Бөлін­ген уақытты қатаң бақылау керек, уақыт өткеннен кейін жұмысты жалғастыруға тыйым салынады.

Шағын топтарда жұмыс істеу кезінде «миға шабуылдың» қысқа кезеңі бөлінуі керек, оның барысында топтың барлық қатысушылары (үйлестіруші бақылайды) алынған тапсырма бойынша негізгі идеяларды сызады, бұл карточкада көрсетілген акт қылмыстық құқықтың қайнар көзі болып табылатындығын дәлелдеуден тұра­ды. Осы шығармашылық презентацияның форматын таңдау білім алушылардың таңдауы бойынша жасалу мүмкін. Олар: ватмандағы позицияны бейнелеу; муль­ти­медиялық жабдықты қолдана отырып презентация; журнал қиындыларын қол­дана отырып, ватмандағы коллаж және т. б.

Топтың кез-келген мүшесі топтың шешімі бойынша топтың позициясын ұсына алады, бірақ топтың барлық мүшелері жеке дәлелдерді бір-бірімен бөлісе отырып, позицияны дәлелдегенде жақсырақ болады

Сөз сөйлеуді бастамас бұрын, топтар топ мүшелерінің қайсысы бүкіл ойын­ның нәтижелері бойынша жұмыс істейтін келісім комиссиясында топтың мүддесін білдіретінін анықтап, оның атын оқытушыға хабарлауы керек.

Командаға берілген уақыт 4 минуттан аспау қажет. Уақыттың сақталуын оқы­туыш өзі бақылайды. Уақыт регламенті сақталу қажет. Ол сондай-ақ команданың негізгі дәлелдерін, артықшылықтары мен кемшіліктерін жазу барысында септігін тигізеді[5].

Топ сөз сөйлегеннен кейін 1 минут ішінде білім алушылар позицияны нақ­ты­лау, қарсы дәлелдеу мақсатында сөз сөйлеушілерге сұрақтар қояды. Негізгі ереже: дауға түспеу. Нақты сұрақ қойылады, оған нақты жауап берілуі керек. Оқытушы дауды тоқтатуы керек.

Барлық 8 топ 40 минут ішінде өнер көрсетуі керек. Осыдан кейін, сабақ уақыты­ның аяқталуына байланысты оқытушы келісім комиссиясының құрамын жариялайды және оған тапсырма береді: келесі сабаққа келесі тақырып бойынша жалпы тұжырымдар мен дәлелдер тұжырымдау.

Осыдан кейін оқытушы бүкіл ойын бойынша өз пікірін айтады. Ол ойынның осындай параметрлеріне өзіндік баға беруі керек:

• жалпы топтардың жұмысы — «миға шабуыл» кезінде жұмысты ұйымдас­ты­ру, рөлдерді сақтау;
• топтардың дәлелдері — олардың қайсысы позицияны растады, қайсысы нақ­ты­лауды қажет етті, қай топқа сілтеме жасау керек және т. б.;
• топтарға қойылған сұрақтар және оларға жауаптар;
• келісім комиссиясы жұмысының нәтижелері[6].

Оқытушы өз сөзінде білім алушылар ойында қолданған шығармашылықтың барлық түрлерін мақтауы керек, өйткені бұл ойынның ең қиын бөлігі. Топтың өз ұстанымын креативті түрде ұсынуға деген көзқарасын сыни тұрғыдан бағалай оты­рып, оқытушы курсантардың болашақта өздерінің шығармашылық қабілеттерін көрсетуге, өз дәлелдерін шығармашылық түрде жүзеге асыру үшін өзіндік идеялар айтуға құлықсыздығын тудыруы мүмкін. Тиісінше, бұл жағдайда іскерлік ойындар құрғақ және қызықсыз өтеді, бұл интерактивтен күтілетін білім беру әсерін айтар­лықтай төмендетеді.

Қорытынды. Іскерлік ойындар білім алушылардың толеранттылық, шағын топтарда жұмыс істей білу, ойлаудың дербестігі және т.б. сияқты маңызды негізгі қасиеттерін қалыптастыруға көмектеседі. Сондықтан қылмыстық құқықты оқы­туда интерактивтің бұл түрін әр тақырып бойынша емес, іскерлік ойын үлкен білім беру нәтижелеріне қол жеткізген кезде ғана қолдану ұсынылады.

Список литературы

1. Шаймуханова С. Д., Кенжебаева З. С. Модернизация образования Респуб­ли­ки Казахстан: состояние и перспективы развития // Успехи современного естествознания. — 2014. — № 5-1.
2. Омурчиева Э. М., Садырова Г. Н. К вопросу о современном юридическом об­разовании // Актуальные проблемы современной науки: Мат-лы международ. науч.-практ. конф., посвящ. 75-летию заслуженного деятеля РК, д-ра юрид. наук, проф. Жалаира О. Ш. и 25-летию Евразийской юридической академии им. Д. А. Кунаева. — Алматы, 2017. — С. 302-303 // https:\\power-law.kz/zhurnal-sobyitij
3. Алауханов Е. О. Актуальные проблемы юридического образования в Казах­стане // Вестник Национальной академии наук Республики Казахстан. — 2015. — № 1.
4. Воскресенская Е. В. Проблема качества юридического образования в совре­менной России // Современные проблемы науки и образования. — 2017. — № 2. С. 1 // https:\\sciene-education.ru/ru/article/view
5. Турецкий Н. Н. О качестве юридического образования в Казахстане // Науко­вий часопис Нацiональноi академii прокуратури Украiни. — 2017. — № 2(14) // http://www.chasopysnapu.qp.qov.ua\chasopys\ua\pdf\2-2017\turetskij.pdf.
6. Манин С. Н. Совершенствование системы высшего юридического образо­вания в Республике Казахстан // Право и образование. — 2015. — № 5. — С. 98-99 // naukarus.com.

References

1. Shaymukhanova S. D., Kenzhebayeva Z. S. Modernizatsiya obrazovaniya Respub¬li¬ki Kazakhstan: sostoyaniye i perspektivy razvitiya // Uspekhi sovremennogo yestestvoznaniya. — 2014. — № 5-1.
2. Omurchiyeva E. M., Sadyrova G. N. K voprosu o sovremennom yuridicheskom ob-razovanii // Aktual’nyye problemy sovremennoy nauki: Mat-ly mezhdunarod. nauch.-prakt. konf., posvyashch. 75-letiyu zasluzhennogo deyatelya RK, d-ra yurid. nauk, prof. Zhalaira O. SH. i 25-letiyu Yevraziyskoy yuridicheskoy akademii im. D. A. Kunayeva. — Almaty, 2017. — S. 302-303 // https:\\power-law.kz/zhurnal-sobyitij
3. Alaukhanov Ye. O. Aktual’nyye problemy yuridicheskogo obrazovaniya v Kazakh¬stane // Vestnik Natsional’noy akademii nauk Respubliki Kazakhstan. — 2015. — № 1.
4. Voskresenskaya Ye. V. Problema kachestva yuridicheskogo obrazovaniya v sovre¬mennoy Rossii // Sovremennyye problemy nauki i obrazovaniya. — 2017. — № 2. S. 1 // https:\\sciene-education.ru/ru/article/view
5. Turetskiy N. N. O kachestve yuridicheskogo obrazovaniya v Kazakhstane // Nauko¬viy chasopis Natsional’noi akademii prokuraturi Ukraini. — 2017. — № 2(14) // http://www.chasopysnapu.qp.qov.ua\chasopys\ua\pdf\2-2017\turetskij.pdf.
6. Manin S. N. Sovershenstvovaniye sistemy vysshego yuridicheskogo obrazovaniya v Respublike Kazakhstan // Pravo i obrazovaniye. — 2015. — № 5. — S. 98-99 // naukarus.com.